Szkoły Bractw Cerkiewnych na terenie WKL w XVI-XVIII w

Spis treści

Wstęp

Rozdział I.

Powstanie i działalność bractw cerkiewnych na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI-XVIII wieku

1.1. Zmiany społeczno-religijne w miastach Wielkiego Księstwa Litewskiego w II połowie XVI wieku

1.2. Powstanie i reformatorska działalność bractw cerkiewnych nowego typu

1.3. Działalność bractw cerkiewnych na forum publicznym w obronie praw Cerkwi prawosławnej

1.4. Działalność charytatywna bractw cerkiewnych

Rozdział II.

Szkolnictwo bractw cerkiewnych w XVI-XVIII wieku

2.1. Szkolnictwo prawosławne na terenie Rzeczypospolitej w II połowie XVI i na początku XVII wieku

2.2. Powstanie szkół brackich i ich podstawa prawno-kanoniczna

2.3. Działalność szkół brackich na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII і XVIII stuleciu

Rozdział III.

Organizacja szkół brackich

3.1. Organizacja i regulamin szkół brackich

3.2. Program nauczania szkół brackich

3.3. Metody nauczania w brackich placówkach oświatowych

3.4. Podręczniki i materiały edukacyjne

3.5. Biblioteki szkół brackich

Rozdział IV.

Nauczyciele i wychowankowie szkół brackich

4.1. Kadra nauczająca

4.2. Wykładowy krajowi

4.3. Wykładowcy zagraniczni

4.4. Uczniowie szkół brackich na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego

Zakończenie

Bibliografia

1. Źródła rękopiśmienne

2. Źródła drukowane

3. Literatura

Spis ilustracji

Wykaz skrótów

Summary

Aneksy

1. Regulamin brackiej szkoły we Lwowie z 1586 roku

2. Wykaz członków magistratu miasta Wilna od roku 1516 do 1721 roku

3. Spis członków bractwa wileńskiego z 1584 roku

4. Apologetyka szkół… Sylwestra Kossowa

5. Wykaz przełożonych monasteru brackiego Ducha Świętego w Wilnie

Mapy

1. Szkoły brackie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego na początku XVII wieku

2. Szkoły brackie na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1772 roku

Wstęp

Bractwa cerkiewne od samego początku swego istnienia za główny cel swojej działalności stawiały odnowienie życia intelektualnego duchowieństwa i wiernych Cerkwi prawosławnej. Rozwój oświaty brackiej przypadał na okres polemik i sporów religijnych oraz walki o zachowanie niezmienności dogmatów Kościoła. Szkolnictwo brackie miało przeciwstawić się naciskowi ideologicznemu katolików i przedstawicieli wyznań reformowanych. Stan wiedzy o szkolnictwie prawosławnym na terenie Rzeczypospolitej jest odbiciem ogólnego stanu badań nad dziejami Kościoła wschodniego. Zagadnienie rozwoju szkolnictwa prawosławnych bractw cerkiewnych nie zostało dotąd dostatecznie zbadane. O ile mamy wiele prac na temat szkół prowadzonych przez jezuitów i protestantów na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI- XVIII wieku, to szkoły prowadzone przez prawosławne organizacje religijne są mało opracowane. Rozprawa doktorska ma więc w jakimś stopniu wypełnić lukę w historiografii polskiej.

Pytania badawcze

Autor skoncentrował się na następujących problemach badawczych: co wpłynęło na powstanie szkół brackich, jakie były ich statuty i kto miał wpływ na stworzenie programu nauczania w tych placówkach oświatowych. Osobną kwestią pozostają regulaminy szkół brackich. Opracowanie tych zagadnień było możliwe do zrealizowania po odpowiedzi na pytanie dotyczące liczby prowadzonych przez bractwa szkół, ich rozmieszczenia z uwzględnieniem przynależności eparchialnej i struktury własnościowej (dobra królewskie, prywatne), okresu funkcjonowania. Kolejne pola badawcze dotyczyły aktów prawnych, które legły u źródeł powołania bractw i prowadzonych przez nie szkół; dat nadania statutów i regulaminów szkolnych. W tym przypadku istotnym problemem było wyjaśnienie, kto wydał akt o powołaniu szkół i nadaniu im statutu (osoba duchowna czy panujący); ustalenie inicjatora powołania szkoły. Przy ustalaniu aktów prawnych (przywilejów, edyktów, gramot) analizowano autorstwo dokumentu, czas określenia statutu szkoły przez panujących i osoby duchowne. Kolejną kategorię problemów badawczych stanowią programy nauczania, stosowane metody edukacyjne i wychowawcze, charakterystyka podręczników i pomocy naukowych.