Prawosławny Dekanat Bialski w latach 1918-1938

Spis treści
Wprowadzenie
Wstęp
1. Cerkiew prawosławna w II Rzeczypospolitej
1.1. Status prawny
1.2. Dążenie do uzyskania autokefalii
1.3. Sytuacja prawno-ustrojowa i zmiany organizacyjne
1.4. Stan prawno-majątkowy
1.5. Sytuacja formalno-prawna monasterów
2. Dzieje Cerkwi prawosławnej na terenie dekanatu bialskiego do 1918 roku
2.1. Zarys dziejów Ziemi Bialskiej
2.1.1 Okres wczesnofeudalny
2.1.2 Po zawarciu unii polsko-litewskiej (1385 r.)
2.1.3 Po wojnie polsko-austriackiej (1809 r.)
2.2 Etapy rozwoju struktur cerkiewnych na Ziemi Bialskiej
2.2.1 W obrządku cyrylo-metodiańskim
2.2.2 W granicach Księstwa Halicko-Włodzimierskiego
2.2.3 Po unii brzeskiej
2.2.4 Po rozbiorach Polski
3. Działalność parafii po powrotach wiernych z bieżeństwa
4. Wierni wobec dążeń mających na celu upaństwowienie zasobów materialnych Cerkwi
4.1. Proces rewindykacyjno-polonizacyjny w latach 1921-1937
4.2. Akcja burzenia cerkwi w 1938 roku
5. Zmagania wiernych o funkcjonowanie struktur parafialnych
5.1 Troska o zachowanie lokalnych tradycji liturgicznych i paraliturgicznych
5.2 Liczebność oraz sytuacja społeczno-polityczna wiernych
5.3 Specyfika funkcjonowania struktur parafialnych
5.4. Dane organizacyjne i demograficzne parafii
5.4.1 Parafia w Nosowie
5.4.2 Nieetatowa bialska filia parafii w Nosowie
5.4.3 Parafia w Gnojnie
5.4.4 Nieetatowa filia parafii Gnojno w Bublu Starym
5.4.5 Parafia w Zabłociu
5.4.6 Nieetatowa filia Zabłockiej parafii w Międzylesiu
5.4.7 Wspólnota parafialna w Sławatyczach
5.4.8 Nieetatowa filia Sławatyckiej parafii w Holeszowie
5.4.9 Parafia w Zahorowie
5.4.10 Parafia w Kobylanach
5.4.11 Nieetatowa filia Kobylańskiei parafii w Kostomłotach
5.4.12 Nieetatowa filia Kobylańskiei parafii w Kijowcu
5.4.13 Nieetatowa filia Kobylańskiej parafii w Kodniu
5.4.14 Parafia w Żerocinie/Drelowie.
6. Tożsamość i sytuacja duchowieństwa
6.1 Świadomość narodowościowa
6.2 Trudności w relacjach z władzami administracyjnymi.
7. Monaster św. Onufrego Wielkiego w Jabłecznej jako ostoja prawosławia
Zakończenie
Wykaz skrótów
Bibliografia
Dokumentacja fotograficzna
Duchowieństwo ofiarnie zaangażowane w obronę prawosławnej wiary
Cerkwie, które przestały istnieć
Cerkwie, które zostały rekonsekrowane na kościoły
Cerkwie, które przetrwały
Z nieznanego zbioru wspomnień
Świadectwa trudnych zmagań

Wprowadzenie

Upływ czasu skłania do refleksji nad wydarzeniami, które miały znaczenie zarówno dla narodów, społeczności lokalnych czy też poszczególnych osób. W dziejach Cerkwi prawosławnej w Polsce, niezwykle istotne były wydarzenia z pierwszej połowy XX stulecia, a zwłaszcza to wszystko, co Się działo od 1915 r. do rozpoczęcia II wojny Światowej. Zmiana sytuacji geopolitycznej w połączeniu z okrucieństwem I wojny światowej, skłoniły do „bieżeństwa” w głąb Rosji wielu prawosławnych chrześcijan. Po wybuchu rewolucji październikowej i rozpadzie imperium rosyjskiego, bratobójczy przelew krwi przyczynił się do podejmowania przez „bieżeńców” decyzji o powrocie na swe rodzime ziemie. Po przybyciu okazywało się, że ich domostwa były już zasiedlone przez nowych lokatorów, a majątek cerkiewny zagospodarowany przez nowych użytkowników. Chociaż sytuacja taka na tzw. kresach wschodnich I Rzeczypospolitej była powszechna, to szczególnie boleśnie przeżywana była na terenie Południowego Podlasia. Rdzenni mieszkańcy tej ziemi od prawie tysiąclecia przynależeli do wschodniego chrześcijaństwa. Ich tożsamość religijno-kulturowa była naznaczona przez prawosławie. Czuli się zobowiązani do zachowywania liturgiczno-duchowej tradycji swoich przodków, kultywowania obrzędów i zwyczajów, podtrzymywania więzi społecznych oraz troski o materialne dziedzictwo Cerkwi. Dla ich poczucia tożsamości nie miała znaczenia przynależność narodowa. Zazwyczaj uważali się za „tutejszych” czyli mieszkańców danego terenu, nie dookreślając się narodowościowo. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości traktowani byli przez administrację rządową i władze lokalne z podejrzliwością. Jednym z priorytetów polityki II Rzeczypospolitej była polonizacja prawosławnych wiernych zamieszkujących na jej terenie oraz podejmowanie działań rewindykacyjnych, których celem było osłabienie znaczenia Cerkwi. Władzom państwowym zależało na tym, aby Cerkiew prawosławna w Polsce zerwała więzi kanoniczno-jurysdykcyjne z Patriarchatem Moskiewskim zyskała status autokefalii Mimo iż te dwa cele zostały osiągnięte w stosunkowo krótkim czasie, należy zauważyć, że władze sanacyjne konsekwentnie realizowały wobec prawosławnych obywateli I Rzeczypospolitej swą politykę rewindykacyjno-polonizacyjną. Skutki tego rodzaju działań były niezwykle boleśnie doświadczane przez społeczność prawosławną zamieszkującą na terenie dekanatu bialskiego, W skład którego wchodziły ówczesne powiaty: bialski. konstantynowski, radzyński i częściowo włodawski. Problematyka ta nie została dotychczas całościowo przedstawiona w opracowaniu monograficznym.
Z prawosławnego punktu widzenia wielkie znaczenie ma pogłębiona refleksja nad wydarzeniami, jakie w okresie międzywojennym miały miejsce na terenie prawosławnego dekanatu bialskiego. Prześladowania jakie były udziałem naszych przodków oraz ich walka o zachowanie prawosławnej tożsamości to ponadczasowy wzorzec heroizmu w obronie prawdziwej wiary oraz dziedzictwa kultury materialnej, a zwłaszcza cerkwi, kaplic, domów modlitwy. Z tego też względu dobrze się stało, ze na bazie bogatego materiału źródłowego została napisana monografia pt. Prawosławny dekanat bialski w latach 1918-1939, której autorem jest Stanisław Romanowski – mieszkaniec Białej Podlaskiej. Dzieło to powstało pierwotnie jako rozprawa doktorska, napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Antoniego Mironowicza i obroniona na Uniwersytecie w Białymstoku. W ręce Czytelników oddajemy dostosowany do percepcji szerokiego odbiorcy tekst, który zachowując charakter naukowy jest jednocześnie dużo bardziej przystępny.
Autor niniejszej monografii w zwięzły sposób przedstawia sytuację Kościoła prawosławnego w II Rzeczypospolitej, uwzględniając najważniejsze wydarzenia z dziejów chrześcijaństwa wschodniego na Południowym Podlasiu. Czerpiąc obficie z materiałów dostępnych w archiwach państwowych, kościelnych i cerkiewnych, ukazuje on zmagania duchowieństwa prawosławnego i wiernych, mających na celu obronę wiary swych ojców oraz stających mężnie do walki o zachowanie dziedzictwa materialnego i kulturowego Niniejsza monografia pozwala lepie zrozumieć niejednoznaczną i często wrogą politykę władz centralnych i lokalnych II Rzeczypospolitej wobec Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Integralna częścią monografii dr. Stanisława Romanowskiego jest dokumentacja fotograficzna, w skład której wschodzą również skany dokumentów archiwalnych, potwierdzających przedstawiane w niej fakty.
Jestem przekonany, że pionierska monografia pt. Prawosławny dekanat bialski w latach 1918-1939 przyczyni się do poznania kolejnej trudnej karty historii Kościoła prawosławnego w Polsce, co będzie miało wpływ zarówno na nasze młode pokolenie, jak i bardziej obiektywną ocenę losów prawosławia w II Rzeczypospolitej przez historyków, socjologów, politologów i kulturoznawców.
Wyrazy wdzięczności kieruję do naszych Przyjaciół, którzy szczodrze wsparli wydanie niniejszej książki: Vivai Mazzoni Polska Sp. z o.o. Maksbud Sp. z o.o. Kendron Sp. z o.o., GrojsMAX Sp. z o.o., Arhelan Sp. z o.o. i Fundacji KAN VISION. Zachowuję ich w mej modlitewnej pamięci, upraszając Dobrego Boga o błogosławieństwo dla nich i ich Rodzin. W sposób szczególny dziękuje Osobom bezpośrednio zaangażowanym w prace redakcyjne, a mianowicie: prof. Krzysztofowi Leśniewskiemu, dr. Marcinowi Abijskiemu, ks. Łukaszowi Koledzie i Mirosławowi Czapkowiczowi.
Opublikowanie niniejszej monografii ma wielkie znaczenie dla Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej, gdyż inauguruje świętowanie stulecia suwerenności Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.
Bogu w Trójcy Przenajświętszych Osób niech będą dzięki za ustawiczną Opatrzność, wyrażającą się życzliwością wszystkich Dobroczyńców, którzy w ciągu minionych trzydziestu pięciu lat od restytucji prastarej eparchii chełmskiej, wspierali i wspierają istnienie oraz rozwój Prawosławnej Diecezji Lubelsko-Chełmskiej. Niech Orędownik naszej diecezji – św. Atanazy ihumen Brzeski – wyjednuje nam dar odwagi, abyśmy swoim słowem i życiem świadczyli o Chrystusie wobec wszystkich. Mając w pamięci zasługi naszych Przodków, którzy niezłomnie trwali przy świętym prawosławiu w trudnym okresie międzywojennym, bądźmy wiernymi głosicielami tej szczególnej nadziei, która zawieść nie może (por. Rz. 5, 5)
Z błogosławieństwem
+ Abel Arcybiskup Lubelski i Chełmski
Pascha Chrystusowa 2024 r.