Podręczna gramatyka języka cerkiewnosłowiańskiego

Tytuł: Podręczna gramatyka języka cerkiewnosłowiańskiego okresu nowożytnego z podręcznym słownikiem serkiewnosłowiańsko-polskim
Autor: Ks. Mitrat Stanisław (Eustachy) Strach
Kędzierzyn-Koźle 2021
Wydawca: Parafia Prawosławna Przemienienia Pańskiego w Płocku
Wymiary: 17,5 x 24,5 cm
Ilość stron: 390
Oprawa: twarda
ISBN 978-83-956234-2-4

WPROWADZENIE

Podręcznik niniejszy zawiera podstawowe wiadomości o języku cerkiewnosłowiańskim (liturgicznym). Jego celem jest dostarczenie niezbędnego minimum wiedzy w zakresie dwóch pierwszych działów gramatyki, tj. fonetyki i morfologii języka używanego w liturgii Cerkwi Prawosławnej na terenie naszego kraju, inaczej niż ma się to z działem trzecim czyli składnią i wiadomościami uzupełniającymi.

Materiał zawarty w podręczniku podzielony został na trzy podstawowe części.

Część I – „Wiadomości wstępne” obejmuje informacje o alfabecie cer­kiewnosłowiańskim, zasadach pisowni, wartości głosowej (wymowie) znaków literowych, akcencie, interpunkcji oraz o zasadach skracania wyrazów pod tytlem (tytłem).

Część II stanowi „Przegląd części mowy”. Na szczególną uwagę zasługują tu różnorodne formy czasownikowe, których odpowiedników już nie używa się w języku polskim, jak np. imperfectum, aoryst, perfectum czy plusąuamperfectum. Niektóre rozdziały części morfologicznej mogą wydać się dość kontrowersyjne, np. „Stopniowanie przymiotników”. Jest to spowodowane zróżnicowanym podejściem do tego zagadnienia wszystkich trzech autorów gramatyk języka cerki ewnosłowiańskiego, które wykorzystano w niniejszej pracy.

Część III zawiera obszerne wiadomości ze składni cerkiewnosłowiańskiej. Tu z kolei zwracają na siebie uwagę takie specyficzne konstrukcje składniowe, nie spotykane w języku polskim, jak celownik niezależny, biernik z imiesłowem, biernik, celownik oraz mianownik z bezokolicznikiem, a także zjawisko językowe zwane „antyptosis”, o którym nie wspomina się we współczesnych zagranicznych gramatykach języka cerkiewnosłowiańskiego, jak również w polskich gramatykach języka scs. Ponadto w rozdziale poświęconym uzupełnieniu należy zwrócić uwagę na podrozdział odnoszący się do wiadomości o tzw. strukurze powierzchniowej i głębokiej wypowiedzenia, co przyczyni się w bardzo poważnym stopniu do

prawidłowego odczytywania znaczenia cerkiewnosłowiańsjkich tekstów.

Na końcu pracy przed biografią autora podręcznika został umieszczony słownik cerkiewnosłowiańsko-polski zawierający oprócz haseł skomplikowane dla zrozumienia wyjątki tekstów z ich objaśnieniami.

Autor żywi nadzieję, iż niniejszy podręcznik ułatwi w znacznym stopniu wszystkim zainteresowanym zdobycie podstawowej wiedzy w zakresie gramatyki cerkiewnosłowiańskiej, jakże potrzebnej do zrozumienia bogactwa cs. tekstów liturgicznych naszej Świętej Cerkwi.

ks. mitrat Stanisław (Eustachy) Strach

 

SPIS TREŚCI

WPROWADZENIE 

Wykaz skrótów 

 

CZĘŚĆ I. WIADOMOŚCI WSTĘPNE

Alfabet cerkiewnosłowiański

Uwagi o użyciu i wartości fonetycznej niektórych liter alfabetu cerkiewnosłowiańskiego

Akcent

Przydech

Tytel

Znaki interpunkcyjne (przestankowe)

Litery jako cyfry
 

CZĘŚĆ II. MORFOLOGIA. PRZEGLĄD CZĘŚCI MOWY

Rzeczownik

Deklinacja rzeczowników

Deklinacja I

Deklinacja II

Deklinacja III

Deklinacja IV

Zaimek

Odmiana zaimków nierodzajowych

Odmiana zaimków rodzajowych

Odmiana zaimków w formie złożonej 

Przymiotnik

Odmiana przymiotników krótkich

Odmiana przymiotników złożonych

Odmiana przymiotników typu (Bożyj)

Stopniowanie przymiotników

Odmiana przymiotników w stopniu wyższym

Liczebnik

Graficzne przedstawienie i nazwa liczebników głównych

Odmiana
Czasownik

Koniugacja

Strona czynna

Koniugacja I

Koniugacja II

Koniugacja III

Czas przeszły

Imperfectum (czas przeszły niedokonany)

Aoryst (czas przeszły momentalny)

Czasy przeszłe złożone

Perfectum (czas przeszły dokonany)

Plusąuamperfectum (czas zaprzeszły)

Czas przyszły złożony

Czas przyszły uprzedni

Tryb rozkazujący (życzący)

Tryb przypuszczający (warunkowy)

Imiesłowy

Imiesłowy czynne

Odmiana imiesłowów czynnych

Imiesłowy bierne

Strona bierna

Odmiana czasownika posiłkowego (byti)
Nieodmienne części mowy

Przysłówek

Przyimek

Spójnik

Wykrzyknik
 

CZĘŚĆ III. SKŁADNIA

Znaczenie terminu „składnia” w niniejszej pracy

Wypowiedzenie (zdanie, oznajmienie, zawiadomienie)

Podział wypowiedzeń na pojedyncze, dwukrotnie i wielokrotnie złożone …
Rodzaje wypowiedzeń ze względu na postawę mówiącego wobec treści przekazywanych przez niego informacji

Wypowiedzenie oznajmujące

Wypowiedzenie pytające

Wypowiedzenia żądające (rozkazujące)

Wypowiedzenia z zabarwieniem uczuciowym (wykrzyknikowe)

Wykrzyknienia

Składnik

Rodzaje połączeń syntaktycznych (stosunek współrzędny i niewspółrzędny)

Spójniki

Wyrazy poza związkami syntaktycznymi wypowiedzenia

Wypowiedzenia wtrącone

Związek główny i związki poboczne w wypowiedzeniu
 

Wypowiedzenie pojedyncze

Podmiot

Orzeczenie

Związek główny bezpodmiotowy

Związek główny bezorzeczeniowy

Składnia zgody w związku głównym

Związki poboczne

Dopełnienie

Dopełnienie przedmiotu (czynnika) pomocniczego

Dopełnienie przedmiotu (czynnika) towarzyszącego

Dopełnienie sprawcy

Dopełnienie przedmiotu (czynnika) porównawczego

Dopełnienie przedmiotu (czynnika) orzekającego

Okolicznik

Okolicznik miejsca

Okolicznik czasu

Okolicznik sposobu

Okolicznik akcesoryjny

Okolicznik względu

Okolicznik miary

Okolicznik przyczyny

Okolicznik celu

Okolicznik warunku

Okolicznik przyzwolenia

Okolicznik skutku

Przydawka

Przydawka właściwościowa
Przydawka dopełnieniowa

Przydawka okolicznościowa

Przydawka podmiotowa

Przydawka orzekająca (apozycyjna, predykatywna)

 

Wypowiedzenie złożone

Klasyfikacja wypowiedzeń złożonych ze względu na stosunek zespolenia współrzędny i podrzędny

Wskaźniki zespolenia w języku cerkiewnosłowiańskim

Wypowiedzenie współrzędnie złożone: forma zespolenia i znaczenie…

Wypowiedzenie współrzędnie złożone łączne

Wypowiedzenie współrzędnie złożone przeciwstawne

Wypowiedzenie współrzędnie złożone rozłączne

Wypowiedzenie współrzędnie złożone wynikowe i uzasadniające
Wypowiedzenie współrzędnie złożone włączne (uściślające)

Wypowiedzenie dwukrotnie złożone podrzędnie: forma zespolenia, funkcja strukturalna i funkcja komunikatywna

Wypowiedzenie podrzędne podmiotowe
Wypowiedzenie podrzędne orzecznikowe

Wypowiedzenie podrzędne przydawkowe

Wypowiedzenie podrzędne dopełnieniowe

Wypowiedzenia dwukrotnie złożone z podrzędnym okolicznikowym ..

Wypowiedzenie okolicznikowe miejsca

Wypowiedzenie okolicznikowe czasu

Wypowiedzenie okolicznikowe sposobu i porównawcze

Wypowiedzenie okolicznikowe stopnia lub miary

Wypowiedzenie okolicznikowe skutkowe

Wypowiedzenie okolicznikowe przyczynowe

Wypowiedzenie okolicznikowe przyzwolenia

Wypowiedzenie okolicznikowe warunkowe

Wypowiedzenie okolicznikowe celowe

Wypowiedzenie okolicznikowe niewspółmiemości treści

Wypowiedzenie dwukrotnie złożone z imiesłowowym równoważnikiem zdania 

Osobliwe konstrukcje składniowe

Dativus absolutus (celownik niezależny)

Accusativus cum infmitivo (biernik z bezokolicznikiem)

Accusativus cum participio (biernik z imiesłowem)

Dativus cum infinitivo (celownik z bezokolicznikiem)

ominativus cum infmitivo (mianownik z bezokolicznikiem)

 

Uzupełnienie

Mowa niezależna i zależna

Okres

Szyk wyrazów w cerkiewnosłowiańskim wypowiedzeniu

Struktura powierzchniowa i głęboka wypowiedzenia

Redundantne użycie zaimka иже (który)

Wyrażenia pleonastyczne

Antyptosis

Antycypacja podmiotu lub dopełnienia
 

Podręczny słownik cerkiewnosłowiańsko – polski

Bibliografia

Nota o autorze