Neounia na południowym Podlasiu w latach 1924-1939

Spis treści

Wykaz skrótów
Wprowadzenie
Wstęp
1. Katolickie projekty unijne jako wzór dla akcji neounijnej
1.1. Unia lyońska (1274 r.)
1.1.1. Geneza unii
1.1.2. Zawarcie unii
1.1.3. Przyczyny niepowodzenia unii
1.2. Unia filorencka (1438 r.)
1.2.1. Geneza unii
1.2.2. Zawarcie unii
1.2.3. Następstwa unii
1.3. Unia brzeska (1596 r.)
1.3.1. Geneza unii
1.3.2. Zawarcie unii
1.3.3. Wprowadzenie unii w życie
1.3.4. Prawosławne działania opozycyjne
1.3.5. Następstwa unii
2. Sytuacja prawno-organizacyjna Kościołów i związków wyznaniowych w latach 1918-1939
2.1. Podstawy prawne polityki II Rzeczypospolitej w relacji do Kościołów i związków wyznaniowych
2.2. Odniesienia Państwa Polskiego do prawnie uznanych wyznań religijnych
2.2.1. Relacje z Kościołem prawosławnym
2.2.2. Relacje z Kościołem rzymskokatolickim
2.2.3. Relacje z Kościołami protestanckimi
2.2.4. Relacje z Gminami Wyznaniowymi Żydowskimi
3. Organizacja Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1918-1939
3.1. Podział administracyjny i hierarchia
3.2. Polityczne i eklezjalne znaczenie autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce
3.3. Działalność wydawnicza Kościoła prawosławnego w Polsce
3.4 Kościół prawosławny na terenie Południowego Podlasia
3.4.1. Struktura parafialna dekanatu bialskiego
3.4.2. Monaster św. Onufrego Wielkiego w Jabłecznej
4. Polityka i działania misyjne Stolicy Apostolskiej w odniesieniu do wiernych Kościoła prawosławnego w Europie Środkowo-Wschodniej
4.1. Dążenia papieży okresu międzywojennego mające na celu podporzadkowanie Kościoła prawosławnego w Europie Środkowo-Wschodniej
4.1.1. Pontyfikat i dążenia unijne papieża Benedykta XV
4.1.2. Pontyfikat i dążenia unijne papieża Piusa XI
4.2. Działania unionistyczne Papieskiej Kongregacji do spraw Kościoła Wschodniego
5. Obrządek neounijny w II Rzeczypospolitej
5.1. Geneza katolickich działań neounijnych
5.2. Władze państwowe a neounia
5.3. Hierarchia prawosławna a neounia
5.4. Hierarchia rzymskokatolicka a neounia
5.5. Grekokatolicy a neounia
6. Wprowadzanie neounii na terenie Południowego Podlasia
6.1. Metoda działań neounijnych
6.2. Sposoby propagowania neounii
6.3. Zasięg terytorialny akcji neounijnej
6.4. Charakterystyka duchowieństwa neounijnego
7. Specyfika obrządku neounickiego
7.1. Uwarunkowania dogmatyczne zmian obrzędowo-liturgicznych
7,2. Liturgikon pt. Liturgia Wschodnia czyli msza św. według obrządku bizantyjsko-słowiańskiego (1937 r,)w świetle teologii prawosławnej
8. Prawosławie w opozycji do neounii
8.1. Heroiczne świadectwo wiary ks. Symeona Kamińskiego
8.5 Niezłomna postawa kapłanów i wiernych parafii św. męczennika Nikity w Kostomtotach
Zakończenie
Bibliografia
Fotokopie dokumentów archiwalnych

Wprowadzenie

W bieżącym 2025 roku świętujemy rocznice 1700 lat zwołania Pierwszego Soboru Powszechnego W Nicei. Ten pierwszy sobór wszystkich chrześcijan, zwołany w 325 roku, miał przede wszystkim na celu przezwyciężenie kryzysu spowodowanego przez herezję arianizmu, której
istotą było odrzucenie prawdy objawionej o jednym Bogu w Trójcy Przenajświętszych Osób. Podczas obrad Soboru Nicejskiego biskupi z całego
ówczesnego świata sformułowali wyznanie wiary, będące podstawą trynitarnej ortodoksji chrześcijańskiej.

Rocznica 1700-lecia zwołania Pierwszego Soboru Powszechnego, zwanego też Pierwszym Soborem Ekumenicznym, jest szczególnym czasem refleksji nad sytuacją i kondycją podzielonego chrześcijaństwa, nad dotychczasowymi owocami dialogów ekumenicznych oraz nad jednością, do której wzywa nas Jezus Chrystus. W jakim stopniu, pragnąc pojednania, jesteśmy zdolni do samokrytycyzmu, szczerości, otwartości i wzajemnego zaufania w relacjach z innymi? Jak długo jeszcze relacje naszego Kościoła prawosławnego z Kościołem rzymskokatolickim będą naznaczone problemem uniatyzmu i prozelityzmu? Spojrzenie w przeszłość, w trudne wydarzenia jakie miały miejsce w minionych wiekach, jednoznacznie wskazuje, że przeciąganie wiernych z jednego siostrzanego Kościoła do drugiego, nie jest ani dobrą, ani właściwą metodą urzeczywistniania jedności podzielonego chrześcijaństwa. Tego rodzaju akcje, działania czy przedsięwzięcia powodują trwałe i bardzo trudno gojące się rany w świadomości tych, których tożsamość eklezjalna została zanegowana . Jestem również przekonany, że bolesne doświadczenia (dla nas – prawosławnych chrześcijan) wynikające z unii zawieranych pomiędzy Kościołem katolickim i Kościołem prawosławnym, Czy to unii lyońskiej, unii florenckiej czy naszej lokalnej unii brzeskiej – powinny zostać gruntownie przeanalizowane w ramach oficjalnego dialogu doktrynalnego katolicko-prawosławnego dzięki czemu dialog ten faktycznie będzie ,dialogiem miłości”.

Niniejsza monografia pt. Neounia na Południowym Podlasiu w latach 1924-1939, autorstwa ks. Karola Korneliusza Wilkiela, ma za swa podstawą jego rozprawę doktorską, napisaną pod kierunkiem prof. dr hab., Krzysztofa Leśniewskiego -kierownika Katedry Teologii Prawosławnej na Wydziale Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Problematyka dotycząca neounii jest dotychczas mało znana i z tego też względu należy docenić pionierski wysiłek Autora, obecnie pełniącego posługę proboszcza wojskowo-cywilnej parafii prawosławnej w Białej Podlaskiej, który przeanalizował prozelityczne działania Kościoła rzymskokatolickiego na terenie Południowego Podlasia w okresie międzywojennym. Akcja neounijna stanowiła kolejną inicjatywę Kościoła rzymskokatolickiego, której celem było „włączenie” wiernych prawosławnych do swej struktury eklezjalnej, co w praktyce oznaczało „wyciągnięcie” ich z Kościoła, w którym zostali ochrzczeni i uczynienie ich „katolikami wschodniego obrządku liturgicznego” bez uwzględnienia fundamentalnej – dla ich tożsamości – tradycji dogmatycznej i duchowości. Neounia, tak jak i unia brzeska czy wcześniejsze unie eklezjalne, nie tylko nie doprowadziły do przywrócenia jedności Kościoła powszechnego, ale okazały się być tragiczne w skutkach. W tym kontekście warto odwołać się do refleksji naukowej prof. Ewy Dubas-Urwanowicz z Uniwersytetu w Białymstoku, mającej odniesienie do listu Wielkiego Kanclerza Litewskiego Lwa Sapiehy do unickiego arcybiskupa połockiego świętego Kościoła katolickiego, który nazywany jest „apostołem pojednania”, a mianowicie Jozafata Kuncewicza OSMB. Zdaniem prof. Dubas-Urwanowicz skutkiem unitaryzmu były liczne kontrowersje religijne społeczne i polityczne pomiędzy Kościołami siostrzanymi. Z prawosławnego punktu widzenia trudno zaakceptować pogląd, że abp Jozafat czy inni tzw. „apostołowie pojednania” traktowali Kościół prawosławny jako prawdziwy Kościół Chrystusowy, którego wierni mają zapewnione w nim wszystko, co jest niezbędne na drodze do zbawienia.

Po powołaniu do istnienia przez kongregację duchownych i wiernych w Pińsku Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej, który miał być niezależny od Rosji, w „Gazecie Narodowej Obcej” z dnia 16 lipca 1791 roku został opublikowany następujący komentarz: „Gdyby była Rzeczpospolita dawniej podobnie z tym ludem postępowała sobie, gdyby zamiast prześladowania i ucisku lud ten znajdował był w rządzie i własność i obrządków swoich opiekę, żyzne Ukrainy i Podola niwy nie byłyby się tylekroć krwią naszą zbroczyły, ani obca intryga nie znalazłaby
tak łatwego przystępu do serc przywiązanych do swojej Ojczyzny i w niej szczęśliwych”.

Z końcem pierwszej wojny światowej Watykan po raz kolejny zintensyfikował działania prozelityczne ukierunkowane na wiernych Kościoła prawosławnego z terenu Europy Środkowo – Wschodniej. W II Rzeczypospolitej watykańską politykę nawracania prawosławnych na katolicyzm szczególnie popierał oraz jako pierwszy praktycznie realizował ordynariusz siedlecki Henryk Przeździecki. Od papieża Piusa XI otrzymał on szczegółowe wytyczne w instrukcji Zelum Aplitudinis w 1923 r. Pius XI udzielił biskupowi Henrykowi Przeździeckiemu 21 stycznia 1924 roku specjalnego błogosławieństwa na organizowanie parafii w obrządku bizantyjsko-słowiańskim. Biskup podlaski otrzymał bezpośrednio od papieża również władzę jurysdykcyjną nad nowym obrządkiem i jego duchownymi, którymi głównie byli sprowadzeni do Polski jezuici obrządku wschodniego. W kolejnych latach tego rodzaju otrzymało jeszcze czterech innych katolickich biskupów kresowych: wileński, piński, łucki i lubelski.

Akcja neounii nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, a mianowicie konwersji prawosławnych wiernych z terenów wschodnich II Rzeczypospolitej do Kościoła rzymskokatolickiego, w nowo utworzonych parafiach obrządku bizantyjsko-słowiańskiego. Akcja neounii jeszcze bardziej zaostrzyła i tak już napięte relacje Kościoła prawosławnego z Kościołem rzymskokatolickim i państwem. Wnikliwie problem ten
przedstawił prof. dr hab. Mieczysław Ryba w rozdziale dotyczącym neounii (Neounia- polski sprzeciw) w monografii pt. Kościół i Państwo na kresach południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej (Warszawa: IPN 2021).

Niniejsza książka stanowi refleksje historyczn0-teologiczną nad „wielkim ciosem”, jakim został ugodzony Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny tuż po uzyskaniu swej eklezjalnej niezależności. Monografia ta uwzględnia materiały archiwalne oraz dotychczas opublikowane
opracowania dotyczące akcji neounijnej i obrządku bizantyjsko-słowiańskiego. Nie tylko dokumentuje bolesne wydarzenia z okresu międzywojennego, ale również ukazuje heroizm obrońców Świętego Prawosławia na terenie Południowego Podlasia. To ważne i potrzebne świadectwo przywiązania do wiary ojców, jakie dał umęczony lud prawosławny na swej rodzimej od wielu wieków ziemi. Dziedzictwo duchowe i kulturowe jakie dzięki heroizmowi przodków zostało zachowane i przekazane naszemu pokoleniu jest dowodem na obecność i wielkie znaczenie Kościoła prawosławnego w państwowości polskiej.

Jestem przekonany, że monografia ks. Karola Korneliusza Wilkiela przyczyni się do dalszych rzetelnych badań naukowych, w które zaangażowani będą specjaliści z różnych dziedzin, a zwłaszcza historycy, teologowie, socjolodzy, politolodzy, regionaliści czy kulturoznawcy.

Najwyższa pora, aby porzucić redukcjonistyczne koncepcje soteriologiczne i eklezjologiczne, które są jedynie zwodniczą iluzją zjednoczenia chrześcijan Wschodu i Zachodu, i uznać, że Kościół rzymskokatolicki i Kościół prawosławny to Kościoły siostrzane. Problematyka neounii jest nierozerwalnie związana z uniatyzmem i prozelityzmem, które są nie do pogodzenia z dialogiem miłości”.

W sposób szczególny pragnę podziękować darczyńcom tej publikacji, PRONAR Sp. z o.o. (Narew), Przedsiębiorstwu Drogowo-Mostowemu MAKSBUD Sp. z o.o. (Bielsk Podlaski), NZOZ KENDRON (Białystok), MPO Sp. z 0.0. (Białystok) i Ośrodek Rekreacyjno-Szkoleniowy SOKOŁDA (Supraśl). Ogarniam Was wszystkich drodzy Dobroczyńcy swoją skromną modlitwą i proszę aby, Dobry Bóg obdarzał Was błogosławieństwem
i szczodrością swoich darów.

Skoro niniejsza monografia zostaje opublikowana w 1700. rocznicę Pierwszego Soboru Powszechnego, tego niezmiernie ważnego Wydarzenia, w którym uczestniczyli św. Mikołaj Cudotwórca – biskup Myr Licyjskich i św. Spirydon z Tremituntu, to upraszam ich szczególnego
wstawiennictwa u Boga w Trójcy Przenajświętszych Osób, o wszelkie potrzebne dobro dla jej Czytelników., a szczególnie dla wiernych naszej diecezji lubelsko-chełmskiej, abyśmy byli bardziej świadomi naszej prawosławnej tożsamości

+ ABEL

Prawosławny Arcybiskup Lubelski i Chełmski

Lublin, Pascha Chrystusowa 2025