Dzieje Cerkwi w Krynkach

Od autora
Badanie i opisywanie przeszłości to jak zaglądanie do mieszkania przez lekko uchylone drzwi. Zobaczymy tylko to, co jest dostępne naszemu wzrokowi. Dla historyka tym, co pozwala spojrzeć w przeszłość i z nią łączy, są źródła, głównie pisane. Na ich podstawie badacz tworzy obraz minionych czasów. Nie jest on doskonały, często nieostry. Jednak warto podejmować ten wysiłek. Poznając historię, możemy lepiej rozumieć współczesność.
Opisałem około 500 lat dziejów wschodniego chrześcijaństwa w Krynkach i okolicy. Prawosławie trwale wpisało się w historię tej ziemi, nadawało sens trudnemu ludzkiemu życiu. Aby pomóc Czytelnikom lepiej zrozumieć dawne czasy, starałem się przybliżyć ówczesne uwarunkowania społeczno-ekonomiczne, kulturę i edukację. Dużo uwagi poświęciłem demografii. Chciałem uczynić człowieka i całą społeczność ważnymi bohaterami historii. Instytucje są bardzo istotne, ale to ludzie je tworzą i decydują o ich funkcjonowaniu.
By unaocznić realia minionych epok i zwiększyć zainteresowanie Czytelników, w Aneksach umieściłem obszerne dane osobowe mieszkańców poszczególnych miejscowości (od końca XVII wieku do początku XIX wieku) oraz parafian, począwszy od okresu sprzed dwustu lat.
Serdecznie dziękuję o. Justynowi Jaroszukowi za inspirację do napisania monografii i wszechstronną pomoc.
Słowa wdzięczności za cenne wskazówki i ogromna pomoc kieruję do: Cecylii Bach-Szczawinskiej, Anatola Wapa, Heleny Głogowskiej, Haliny Surynowicz, Sławomira lwaniuka oraz parafian, którzy podzielili się ze mną wspomnieniami i pamiątkami.
Pracę poświęcam pamięci moich przodków, od wieków zamieszkałych w okolicach Krynek. Życzę, aby Czytelnicy monografii odnaleźli w niej ślady historii również swoich rodzin.
Wiesław Choruży

Spis treści

Od autora
Rozdział I. W Rzeczypospolitej (do 1795 roku)
Krynki i okolice do schyłku średniowiecza
Bałtowie. Powstanie kościoła
Rozwój miasteczka. Pomiara włóczna
Powstanie parafii prawosławnej
Nadanie praw miejskich
Włość kryńska po śmierci Aleksandra Chodkiewicza
Przybycie ludności żydowskiej. Utworzenie ekonomii grodzieńskiej
Lokalizacja cerkwi
Cerkiew kryńska po unii brzeskiej do polowy XVII wieku
W drugiej połowie XVII wieku
Pierwsza zachowana wizytacja parafii z końca XVII wieku
Tragiczny początek XVIII wieku
Wizytacja parafii w 1737 roku
W połowie XVIII wieku. Losy rodziny Lewkowiczów
Antoni Tyzenhauz. Pozbawienie praw miejskich
Parafia w latach 80. i 90. XVIII wieku
Religijność wiernych do XVIII wieku
Pochówki zmarłych. Mogiłki wiejskie
Położenie ekonomiczne ludności do końca XVIII wieku
Relacje międzywyznaniowe

Rozdział II. W Rosji carów (1795-1915)
Zmiana granic państwowych i obszaru parafii
Demografia. Nowe stosunki własnościowe
Duchowieństwo i wierni na przełomie XVIII i XIX wieku
Położenie ekonomiczne ludności do czasu reformy uwłaszczeniowej
Życie parafialne do końca lat 20. XIX wieku
Cerkiew unicka w latach 30. XIX wieku
Położenie Cerkwi unickiej od końca XVIII wieku do 1839 roku
Procesy kulturowo-społeczne towarzyszące likwidacji Cerkwi unickiej w XIX w. w perspektywie historycznej
Stosunki między duchowieństwem rzymskokatolickim a prawosławnym w Krynkach i okolicy po likwidacji unii 53 Funkcjonowanie parafii w latach 40. i 50. X1X wieku
Demografia parafii w latach 1823-1910
Położenie ekonomiczne ludności w II połowie XIX i początku XX wieku
Cmentarze na terenie parafii od polowy XIX wieku
Budowa nowej cerkwi parafialnej
Życie religijne parafian
Oświata
Funkcjonowanie parafii od lat 60, XIX wieku do 1915 roku
Duchowieństwo i finanse parafii od lat 60. XIX wieku do 1915 roku
Stosunki z Kościołem rzymskokatolickim
Wybuch wojny, Początek bieżeństwa

Rozdział III. Od 1915 roku do współczesności
Okupacja niemiecka
Bieżeństwo
Zmiany demograficzne
Położenie prawne wspólnoty prawosławnej w Krynkach w pierwszej połowie lat 20. XX wieku
Funkcjonowanie wspólnoty parafialnej w latach 20.130. XX wieku
Położenie ekonomiczne ludności w okresie międzywojennym
Wspólnota parafialna w latach 1939-1948
Przemiany społeczne 1 gospodarcze w latach 1948-1989
Funkcjonowanie parafii od 1948 roku do końca lat 80. XX wieku
Starania zmierzające do powołania samodzielnej parafii w Kruszynianach Zycie parafialne po 1989 roku

Aneksy
Aneks I. Duchowni, psalmiści i starostowie Cerkwi w Krynkach
Aneks II. Wybitne osoby rodem z parafii kryńskiej
Aneks III. Krzyże i kapliczki w miejscowościach wchodzących od IX wieku (również przejściowo) w skład parafii Narodzenia NMP w Krynkach roku Aneks XIV. Szkoły na terenie parafii prawosławnej w Krynkach od II połowy XIX wieku do początku XX wieku
Aneks IV. Cmentarze i dawne mogiłki wiejskie w miejscowościach wchodzących (również przejściowo) w skład parafii Narodzenia NMP w Krynkach
Aneks V. Inwentarz Ekonomii Grodzieńskiej Rewizji Anno Domini 1680
Aneks VI. Rewizya Gruntów Klucza Kryńskiego także w Miasteczku Placów Gruntów i Morgów w Roku 1713 Czynione
Aneks VII. Inwentarz Ekonomii Grodzieńskiej z 1786
Aneks VIII. Inwentarz Ekonomii Grodzieńskiej z 1792 roku
Aneks IX. Rewizskije skazki sporządzone w końcu 1795 roku
Aneks X. Spis spowiedzi Cerkwi kryńskiej w latach 1824-1831
Aneks XI. Spis spowiedzi Cerkwi kryńskiej w 1863 roku
Aneks XII. Spis spowiedzi Cerkwi kryńskiej w 1892 roku
Aneks XIII. Spis spowiedzi Cerkwi kryńskiej w 1914 roku
Bibliografia
Indeks osobowy
Indeks geograficzny
Fotografie i dokumenty