Architekt Prawosławnej Niepodległości metr. Dionizy Waledyński 1876-1960

Postać metropolity Dionizego związana jest z trudnym i niezwykle skomplikowanym pod względem politycznym i społecznym okresem w historii Cerkwi prawosławnej w Polsce. Jego biografia wpisuje się najważniejsze wydarzenia pierwszej połowy XX stulecia. Przyszło mu kierować Cerkwią w rzeczywistości II Rzeczypospolitej, którą utożsamiano z czymś obcym i wrogim. Była od 232 lat częścią Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (od 1685 r. metropolia kijowska podlegająca Patriarchatowi Konstantynopolitańskiemu, została wcielona do Patriarchatu Moskiewskiego) Następnie w późniejszym okresie zaborów prawosławie polskie utraciło wszystkie elementy samodzielności i przyjęło rosyjskie wzorce, Po I wojnie Światowej w polskiej świadomości społecznej była symbolem caratu, niewoli, ucisku religijnego i narodowościowego. Władze odrodzonej Polski wszystkich prawosławnych obciążały zbiorową odpowiedzialnością za politykę rosyjskich dostojników państwowych i cerkiewnych z epoki rozbiorów. Po 1945 r. społecznie prawosławie było utożsamiane z rosyjskością/radzieckością, nastąpiła też jego stereotypizacja w kierunku komunizmu. Dodatkowo stawało się symbolem częściowej utraty suwerenności. Potęgowane to było również faktem przynależności do niego mniejszości narodowych i etnicznych (m.in. Białorusinów, Łemków, Rosjan i Ukraińców), które nierzadko obarczane były wszelkimi negatywnymi stereotypami. Wizerunek ten dodatkowo wzmacniany był przez komunistyczną propagandę i środki masowego przekazu. W powyższych uwarunkowaniach na czele Cerkwi prawosławnej w Polsce stał metropolita Dionizy. Bez wątpienia jeden z najważniejszych jej hierarchów, wielki polski patriota doceniany przez władze II Rzeczypospolitej, uczony o uznanym dorobku naukowym i międzynarodowym. Jak wielu wybitnych Polaków został niesłusznie oskarżony i skrzywdzony przez władze komunistyczne w Polsce. Pozbawiony stanowisk, należnych mu zaszczytów, do końca życia pozostawał nadzorem aparatu bezpieczeństwa oraz poza oficjalnym życiem Cerkwi prawosławnej

Spis treści
Wykaz skrótów
Wstęp
Rozdział I. Dzieciństwo i pierwsze lata posługi duszpasterskiej 1876-1913
Rozdział II. Biskup krzemieniecki 1913-1923
2.1. Na katedrze krzemienieckiei
2.2. W kierunku autokefalii
Rozdział III. W realiach II Rzeczypospolitej 1923-1939
3.1. Metropolita
3.2. Finalizacja procesu autokefalii
3.3. Patriarchat Moskiewski wobec nadania Cerkwi w Polsce autokefalii
3.4. Zagadnienia prawne w działalności metropolity
3.5. Sprawy narodowościowe w Cerkwi
3.5.1. Działalność środowisk rosyjskich na rzecz rosyjskiego charakteru Cerkwi
3.5.2. Próby białorutenizacji
3.5.3. Ruch na rzecz ukrainizacii Kościoła prawosławnego
3.5.4. Polonizacja prawosławia
3.5.4.1. Wprowadzanie języka polskiego do Cerkwi
3.5.4.2. Sprawa kalendarza
3.5.4.3. Polonizacja prawosławia po przewrocie majowym
3.5.4.4. Ruch prawosławnych Polaków
3.5.4.5. Metropolita wobec akcji rewindykacyjnej
3.5.4.6. Metropolita wobec akcji burzenia prawosławnych świątyń
3.6. Metropolita wobec wyzwań nurtujących funkcjonowanie Cerkwi
3.6.1. Zagadnienie neounii
3.6.2. Zycie monastyczne
3.6.3. Katecheza dzieci i młodzieży
3.6.4. Działalność prawosławnego duszpasterstwa Wojska Polskiego
3.7. Działalność naukowo-dydaktyczna oraz kontakty międzynarodowe
3.7.1. Działalność naukowo-dydaktyczna
3.7.2. Wydawnictwa
3.7.3. Szkolnictwo prawosławne
3.7.3.1. Studium Teologii Prawosławnej
3.7.4. Aktywność międzynarodowa i działalność w ruchu ekumenicznym
3.7.5. Działalność charytatywna
3.7.6. Zaangażowanie społeczne i polityczne
3.8. Metropolita Dionizy wobec prawosławnego życia religijnego na Łemkowszczyźnie
Rozdział IV. Lata wojny i okupacji 1939-1945
4.1. Polityka władz okupacyjnych wobec Kościoła prawosławnego i metropolity Dionizego
4.2. W okupacyjnej rzeczywistości
4.3. Próby objęcia jurysdykcją kościelną terenów II Rzeczypospolitej
4.4. Trudne decyzje
4.5. Prześladowania i straty wśród duchowieństwa
4.6. Na emigracji
Rozdział V. W nowej rzeczywistości społeczno-politycznej 1945-1948
5.1. Sytuacja Kościoła prawosławnego po zakończeniu II wojny Światowej
5.2. Hierarchia i duchowieństwo
5.3. Metropolita Dionizy wobec sporu jurysdykcyjnego na Białostocczyźnie
5.4. Metropolita Dionizy wobec akcji wysiedleńczych
5.4.1. Wysiedlenia do USRR i BSRR
5.4.2. Akcja „Wisła”
5.5. Sprawa Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie
5.6. Metropolita Dionizy wobec zagadnienia zabezpieczenia mienia cerkiewnego po wysiedleńcach
5.7. Dążenie do utrzymania zwierzchnictwa nad Kościołem
5.8. Działania metropolity Dionizego na rzecz unormowania położenia PAKP
5.8.1. Ukształtowanie nowej struktury administracyjnej
5.8.2. Monastery
5.8.3. Tymczasowy zarządca diecezji Ziem Odzyskanych
5.8.4. Próby reaktywowania Studium Teologii Prawosławnej
5.8.5. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe i w państwowych zakładach penitencjarnych
5.8.6. Dobroczynność
5.8.7. Działalność wydawnicza
Rozdział VI. Odsunięcie metropolity od zarządzania Cerkwią
6.1. Władze państwowe wobec metropolity Dionizego
6.2. Działania tymczasowego kolegium Rządzącego PAKP wobec metropolity Dionizego
6.3. Pod specjalnym nadzorem
6.4. Ostatnie dni w Warszawie
Zakończenie
Aneks
Bibliografia
Indeks osobowy