Atoskie korzenie prawosławnej cywilizacji

Przedmowa

W ciągu wieków Atos spełniał ogromną rolę w kulturze duchowej europejskiego chrześcijaństwa. Szczególną rolę odgrywał w życiu prawosławia, łącząc w sobie tradycje anachoretyczne i cenobityczne, kulturę stołecznego Konstantynopola, Thessalonik, krajów słowiańskich, Gruzji oraz rumuńskich księstw. Do dziś Atos pozostaje ewenementem na skalę światową. Można spoglądać nań jedynie jako na ogromną bibliotekę, muzeum czy skansen albo enklawę dawnej świetności Bizancjum. Chrześcijanin, zwłaszcza prawosławny, widzi w nim jednak przede wszystkim miejsce żywego spotkania z Bogiem, miejsce modlitwy, postu, a nade wszystko liturgii. Wpływ Atosu – Świętej Góry – odkryć można we wszystkich
przejawach duchowości prawosławia w Europie i w diasporze. Wpływ ten rozkłada się rzecz jasna nierównomiernie, w zależności od nasilenia realnych kontaktów, bliskości geograficznej, zainteresowania i możliwości mecenasów, migracji mnichów oraz pielgrzymów.
Zainspirowane Świętą Górą Atos, rozsiane po całym świecie ośrodki monastyczne nadal pozostają najważniejszymi centrami życia duchowego prawosławia. W ich bibliotecznych zbiorach, które nadal utrzymują bliskie kontakty z atoskimi monasterami, przechowanych jest wiele greckich, bułgarskich oraz serbskich woluminów i manuskryptów. Przykładem tego są chociażby historyczne relacje naszego supraskiego monasteru z Atosem. Dzięki tym kontaktom monaster w Supraślu jawi się kontynuatorem atoskiej tradycji hezychastycznej oraz myśli teologicznej.
Szczególną cechą Świętej Góry Atos jest jej panprawosławny charakter. Od samego początku Serbowie. Bułgarzy, Gruzini, Wlachowie i Rusini posyłali do atoskich monasterów swoich młodych adeptów, którzy pragnęli poświęcić się życiu monastycznemu. Niestety, po pierwszych czterech wiekach renesansu życia monastycznego Święta Góra Atos zmuszona była uznać polityczną dominację tureckiego sułtana, który darzył atoskich mnichów względną estymą, jak również pozwolił im na zachowanie stosunkowo autonomicznego charakteru ich mniszej republiki. Ale nawet w tamtych czasach Święta Góra Atos nadal pozostawała forpocztą prawosławnego monastycyzmu oraz sprzyjającym miejscem do pracy translatorsko-piśmienniczej, jako że większość monasterów dysponowała wielką ilością manuskryptów, w przeważającej mierze greckich. Pierwszymi, którzy trudzili się nad ich przekładami na język słowiański, byli słowiańscy mnisi. Również mnisi gruzińscy pracowali w tym samym czasie nad tłumaczeniami manuskryptów greckich na język gruziński. Dwa wieki później pracą przekładową zajmowali się św. Sawa Serbski, metropolita kijowski Cyprian oraz bułgarski patriarcha Eutymiusz. Swoją twórczością literacką przyczynił się on do rozkwitu literatury bułgarskiej.
Z chwilą, kiedy Bizancjum oraz kraje bałkańskie znalazły się pod panowaniem Osmanów, działalność piśmiennicza na Atosie nie tylko nie osłabła, lecz wręcz przeciwnie – ożywiła się. Pochodzący z Monasteru Filoteu św. Kosmas Etolijski oraz wielu innych posługujących się piórem współpatriotów usiłowało dotrzeć do umysłów i serc swych uciśnionych pobratymców. Nie mniejszym zagrożeniem dla prawosławia w Grecji i na Bałkanach byt atak ze strony europejskiego humanizmu. By się mu przeciwstawić, należało dokonać powrotu do tradycyjnych wartości, to znaczy
odnowić kulturę, reinterpretować historię oraz powrócić do teologii greckich Ojców Cerkwi. Najważniejszą role w tej światopoglądowej wojnie odegrał grecki patriota, intektualista i teolog św. Nikodem Hagioryta. Doskonale zdawał on sobie sprawę, że odradzanie się państwa greckiego musiało następować paralelnie z odnową prawosławia we wszystkich jego przejawach.
Natomiast w południowej Italii, a w szczególności na Sycylii i w Kalabrii, których sytuacja geopolityczna była zupełnie inna, bezdyskusyjnie największym przedstawicielem pracy translatorsko-piśmienniczej oraz ikoną duchowości hezychastycznej był Św. Nil z Kalabrii. To właśnie on opracował kapitalny system dotyczący przekładu z języka greckiego na łacinę i vice versa nazwany italiką. Już od czasów starożytnych południowa Italia wabiła Greków swymi zróżnicowanymi uwarunkowaniami geograficznymi oraz życzliwą śródziemnomorską przyrodą. Na tym dogodnym gruncie rozwinęły się ideały hezychazmu, a zwarte relacje ze Świętą Góra Atos ukształtowały pozytywne formy jego rozwoju.
Zasadniczym celem niniejszej skromnej monografii jest miarodajne przedstawienie wpływów Atosu na eklezjalno-duchowe przeobrażenia, które miały miejsce w historii prawosławnych wschodnich i południowych Słowian od momentu ich wejścia do sfery wpływów cywilizacji bizantyjskiej i przez period niewoli tureckiej.
Niniejsza monografia jest tylko moim skromnym zamierzeniem i wierzę, że w przyszłości zainicjuje ona dalsze, bardziej udane kwerendy prowadzone przez historyków, slawistów, filologów i teologów. Składam przede wszystkim podziękowania profesorowi Antoniemu Mironowiczowi za jego bezcenne uwagi merytoryczne oraz pomoc w dotarciu do bezcennych źródeł archiwalnych. Dziękuję także metropolicie Naumowi z Bułgarii, który swego czasu zainteresował mnie tym tematem oraz przekazał kilka cennych bułgarskich opracowań. Składam podziękowani
memu serdecznemu przyjacielowi profesorowi Emilowi Tachiasowi z Uniwersytetu w Salonikach (niestety niedawno zmarłemu), nieocenionemu znawcy historii Cerkwi słowiańskich na Bałkanach za jego bezcenne rady oraz możliwość skorzystania z jego opracowań naukowych.

Biskup Warsonofiusz Doroszkiewicz

Spis treści

Przedmowa
1. Najstarsze zabytki cyrylickie
2. Relacje supraskiego monasteru ze Świętą Górą Atos.
3. Wpływ Atosu na kształtowanie się kultury prawosławnej na Rusi Kijowskiej oraz w Księstwie Moskiewskim i Rosji w XVI-XVII w.
4. Relacje Atosu z Rumunią
5. Relacje Atosu z Serbią
6. Okres patriarchatu w Peć
7. Słowiańscy kompozytorzy muzyki bizantyjskiej
8. Serbskie bulle dla Monasteru Watoped
9. Relacje Atosu z Bułgarią
10. Atoscy nauczyciele w Bułgarii
11. Rosyjskie i słowiańskie zabytki literackie w Monasterze Dionisiu
12. Serbscy i bułgarscy studenci w Zografie i Chilandarze
13. Słowiańscy studenci w Afoniadzie
14. Okres hezychazmu
15. Skit świętego Antoniego
16. Ruch Koliwadów
17. Problem lingwistyczny a nowy etnos
18. Św. Nikodem Hagioryta
19. Dzieła św. Nikodema Hagioryty inspiracją dla Słowian
20. Wpływ Ruchu Koliwadów na rosyjskie społeczeństwo w XVIII i XIX w.
21. Grecki monastycyzm w Italii
22. Greckie monastery w Rzymie

Zakończenie
ANEKS
Początki monastycyzmu na Świętej Górze Atos
1. Pochodzenie atoskich mnichów
2 Pierwsi znani mnisi atoscy
Atos w źródłach bizantyjskich Historyk Jonesios
Żywot błogosławionego Eufermiusza Nowego
Postać Piotra Atoskiego
Żywot Piotra Atoskiego
Przyznanie czci Piotrowi Atoskiemu
Błogosławiony Eutymiusz Nowy. Żywot i pobyty na Atosie
3. Pierwsze przywileje cesarskie
Samorządności niezależność gospodarcza Atosu. Tomos Bazylego I
Złota Bulla cesarza Bazylego I
Pojęcie włoskiej jedności Dokument Leona VI dla Jana Kolowosa
Atoski okres w życiu Błażeja
Błażej i drugi dokument cesarza Leona VI
Zawartość i znaczenie dokumentu z 908 r.
4. Potwierdzenie starych przywilejów i przyznania nowych
2701a Bulla cesarza Romana I Lekapena
Nadania na rzecz włoskich mnichów
5. Wyznaczenie granic włoskiej ziemi
Pierwsze przydziały granic (942 r.)
Drugi podział granic (943 r.)
6. Formy życia monastycznego W Bizancjum
Styliści (słupnicy)
Aceme czyli nieśpiący
Cesarskie monastery
…