Latopisy A. Supraskiej – 15 Dążenia do samodzielności Cerkwi w Polsce

Spis treści

Od redakcji

Abp Jakub Kostiuczuk

Kilka słów na temat katolickości i autokefalii Kościoła: w 100-lecie nadania autokefalii PAKP

PRAWOSŁAWIE W POLSCE

Antoni Mironowicz

Patriarchat konstantynopolitański wobec metropolii kijowskiej, halickiej i litewskiej w latach 988-1685

Jerzy Uścinowicz

Gotyk prawosławia – fenomen idei architektury pogranicza Wschodu i Zachodu

Małgorzata Omilanowska-Kiljańczyk

Projekty pierwszego soboru prawosławnego w Warszawie w czasach Mikołaja I

Agata Skurzewska

Inskrypcje nagrobne zabytkowych pomników cmentarza prawosławnego w Piotrkowie Trybunalskim

Ihumen Pantelejmon Karczewski

Hagiologia polskiego Prawosławia – znaczenie, systematyzacja i wyzwania

Małgorzata Kurianowicz

Język liturgiczny Cerkwi Prawosławnej w niepodległej Polsce

Dominika D. Wysoczyńska

Pamięć przeszłości wobec teraźniejszości i przyszłości we wspólnocie starowierców w Polsce

PIŚMIENNICTWO CERKIEWNE I. RZECZYPOSPOLITEJ

Halina Matwijenko

Arcybiskupi serbscy w menologionie kodeksu z 1507 roku

Witali Michalczuk

Transformacja prawosławnej tradycji liturgicznej dawnej Rzeczypospolitej (list supraskiego archimandryty Sergiusza Kimbara z 1546 roku)

Галина Николаевна Сапожникова

Лексическая вариативность в руськомовных переводах Żywotów Świętych Петра Скарги: уникальные лексемы жития свт. Афанасия Великого

Роман Валерьевич Нуриев

Виленский список руськомовного перевода Wielkiego zwierciadła przykładów и его польский оригинал

Сергей Юрьевич Темчин

Церковнославянско-руськомовный Тестамент Василия, царя греческого: острожское издание 1607 года и рукописная версия начала XVII века как педагогический диптих

Ксения Николаевна Казаринова

Фрагмент Ин 20 Л 9-31 в руськомовных учительных евангелиях: скотарская текстологическая группа

Alicja Zofia Nowak

Metropolia kijowska w patriarchacie moskiewskim: Dmytro Tuptało o sakramencie pokuty

WOKÓŁ TEMATU

Piotr Kołpak

Polityczna rola kultu św. św. Cyryla i Metodego w Królestwach Czech i Polski w późnym średniowieczu

TEKSTY I KONTEKSTY

Jakub Oniszczuk

100 lat autokefalii. 1000 lat historii

Aleksandra Szymaniuk

Mikołaj Dylecki we Wrocławiu – mistrzowska odsłona prawosławnego baroku

Szymon Klimiuk

Przysięgi i ślubowania: słowa jako genesis (omówienie)

VARIA

Sprawozdanie Akademii Supraskiej 2023

20-lecie Fundacji „Oikonomos”

Od redakcji

Oddajemy czytelnikom do rąk pierwszy z dwóch tomów „Latopisów Akademii Supraskiej”, wydawanych w ramach obchodów stulecia autokefalii Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Część pierwsza poświęcona jest drogom do samodzielności Cerkwi w Polsce – autorzy artykułów koncentrują w niej uwagę na tysiącletniej historii Prawosławia na ziemiach polskich.

Odrodzona w 1918 roku Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym i wielowyznaniowym. Prawosławie stanowiło drugie pod względem liczebności wyznanie kraju. W 1921 roku przynależność do Kościoła prawosławnego deklarowało około pięciu milionów wiernych. W 1924 doszło do pomyślnego zakończenia zabiegów o autokefalię Cerkwi, prowadzonych przez metropolitę Dionizego (Waledyńskiego). W bieżącym roku (2024) w całym kraju organizowane są przedsięwzięcia upamiętniające wydarzenia sprzed 100 lat. Jubileusz przypomina, że autokefalia to rezultat ponad tysiącletniej historii Prawosławia na tych terenach. Jest kontynuacją dzieła ludzi, uważających je za sens i istotę życia.

Mocą decyzji Świętego Soboru Biskupów z 24 października 2023 roku uroczystościom 100-lecia samodzielności Cerkwi prawosławnej w Polsce nadano wymiar religijno-liturgiczno-duszpasterski z uwzględnieniem strony naukowej (konferencje, publikacje) oraz popularnonaukowej. Patronat Honorowy nad jubileuszem setnej rocznicy autokefalii PAKP sprawuje Prezydent RP Andrzej Duda. Uroczystości jubileuszowe zapoczątkowało poświęcenie świątyni Św. Sofii Mądrości Bożej w Warszawie, wybudowanej na pamiątkę naszych Przodków wywiezionych na Sybir, zgładzonych w łagrach i obozach pracy, ofiar Akcji „Wisła”, burzenia prawosławnych cerkwi na Chełmszczyźnie i Podlasiu, kampanii wrześniowej 1939 oraz Powstania Warszawskiego 1944. Centralne nabożeństwo dziękczynne w intencji Cerkwi prawosławnej w Polsce i jej wiernych zostało odprawione 19 sierpnia 2024 roku w dniu święta Przemienienia Pańskiego na św. Górze Grabarce.

Fundacja „Oikonomos” włączyła się w obchody jubileuszu, organizując wiele różnorodnych wydarzeń. Jednym z nich była zorganizowana wspólnie z Chrześcijańską Akademią Teologiczną w Warszawie, Prawosławnym Seminarium Duchownym w Warszawie i Katedrą Teologii Prawosławnej Uniwersytetu w Białymstoku Konferencja Naukowa, przeprowadzona 13-15 września 2024 roku w Akademii Supraskiej.

W niniejszym tomie uwaga jest zwrócona na eklezjologiczny wymiar autokefalii, unaocznia katolickość (powszechność) Kościoła wyrażoną w Credo, Nicejsko- -konstantynopolitańskim wyznaniu wiary. W planie historycznym badacze omawiają najważniejsze wydarzenia kształtujące oblicze Prawosławia na ziemiach polsko-litewsko-ruskich, łącznie z dotyczącymi ich aktami prawnymi, nie tracąc z oczu aktualnego stanu Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

W planie literacko-liturgicznym podkreślona została specyfika piśmiennictwa, korzystającego ze wszystkich języków literackich używanych w Cerkwi prawosławnej na ziemiach polsko-litewsko-ruskich przez prawosławnych obywateli Rzeczypospolitej Dwojga/Trojga Narodów.

W planie sztuki – malarstwa, muzyki i architektury – skoncentrowano się na niepowtarzalnej syntezie prądów artystycznych ze Wschodu i Zachodu, dzięki którym w ciągu wieków mogły na ziemiach naszej wspólnej Ojczyzny wytworzyć się i zachować do dzisiaj niezwykłe dzieła najwyższej artystycznej klasy, świadczące o samodzielności myślenia i tworzenia ich autorów, nie bojących się przełamywania stereotypów w kreowaniu nowych wartości.

Celem monografii jest nie tylko upamiętnienie jubileuszu, lecz także chęć ukazania żywego zainteresowania różnych środowisk badawczych w kraju i za granicą dziejami oraz osiągnięciami polsko-litewsko-ruskiego Prawosławia. Drugi tom (LAS 16) ukaże się za kilka miesięcy. Prace w nim zgromadzone poświęcone są głównie aktowi i okolicznościom uzyskania autokefalii w 1924, a także późniejszemu funkcjonowaniu PAKP.