75,00zł

Historia Białorusinów Podlasia

Historia Białorusinów Podlasia

Autorzy: Piotr Chomik, Helena Głogowska, Sławomir Iwaniuk, Oleg Łatyszonek, Eugeniusz Mironowicz, Zbigniew Misiuk, Hienadź Siemianczuk
Tytuł: Historia Białorusinów Podlasia
Wydawca: Białoruskie Towarzystwo Historyczne, Białystok 2016
Oprawa: twarda
Wymiary: 17 x 24,5 cm
Ilość stron: 538
ISBN 978-83-60456-43-9

„Historia Białorusinów Podlasia” przedstawia dzieje odłamu narodu białoruskiego, poczynając od czasów, kiedy nie było jeszcze ani imienia Białorusini, ani nazwy Podlasie. Jednakże Białorusini to tylko uściślające określenie odwiecznych mieszkańców tych ziem, Rusinów. Również ziemie w  przyszłości nazwane Podlasiem od wieków stanowiły pewną całość — jako ziemia brzeska, a  potem ziemia brzesko-drohicka.

 

Nazwa „Biała Ruś” pojawia się jako Alba Ruscia w  połowie XIII w. w  traktacie geograficznym, zwanym Descriptiones terrarum, w  kontekście katolickiej działalności misyjnej w  pogańskich krajach nadbałtyckich oraz na Rusi, którą misjonarze próbowali przyciągnąć do Kościoła rzymskiego. Mianowicie anonimowy autor traktatu wspomina o  mnichu Wajsłanie, który nauczał w  „Białej Rusi”. Ponieważ autor prowadził działalność misyjną na pograniczu rusko-jaćwiesko-litewskim, można założyć, że i  Wajsłan nauczał na Podlasiu albo w  ziemi nowogródzkiej lub połockiej.

 

W  XVI w. polscy geografowie i  historycy zaczęli nazywać „Białą Rusią” wszystkie ruskie obszary Wielkiego Księstwa Litewskiego, chociaż ścisła „Biała Ruś” ulokowała się na wschodzie tego kraju, nad Dźwiną i  Dnieprem. Przyłączonego w  1569 r. do Korony Polskiej woj. podlaskiego jako części „Białej Rusi” nie postrzegano. Jednak już tę część Podlasia, którą w  Wielkim Księstwie Litewskim włączono do woj. brzeskiego, do „Białej Rusi” zaliczano. Pod koniec XVIII w. zaczęto używać nazwy „Białoruś”. Taki stan rzeczy przetrwał do okresu rozbiorowego. Termin „Białoruś” miał jednak tendencję do rozszerzania się — po utworzeniu Komisji Edukacji Narodowej woj. mińskie, nowogródzkie i  brzeskie tworzyły jej departament białoruski, któremu podporządkowano także szkoły białostockie. Nazwy „Białoruś” w  dzisiejszym tego słowa rozumieniu zaczęto szeroko używać w  okresie powstania styczniowego, przy czym odwoływali się do niej zarówno powstańcy, jak i  zwolennicy Rosji.

 

Natomiast imię „Biali Rusini” pojawia się na początku XIV w. w  „Żywocie św.   Kingi”, w  którym podano, że panujący w  Haliczu w  latach 1215-1218 Koloman węgierski był „królem Białych Rusinów”. W  połowie XIV w., kiedy rozgorzała walka o  spuściznę władców halicko-włodzimierskich, w  kronikach węgierskich spotykamy termin „ziemia Białych Rusinów”, oznaczający księstwo halicko-włodzimierskie. Wyprawy Ludwika Węgierskiego na „ziemię Białych Rusinów” sięgały Mielnika na Podlasiu, gdyż także i  on był częścią tej ziemi. Pojawienie się nazw „Biała Ruś” i  „ziemia Białych Rusinów”, a  potem także i  innych „kolorowych” Rusi, związane było z  coraz lepszym jej poznawaniem przez Zachód i  wynikającą z  tego potrzebą rozróżniania poszczególnych ziem ruskich. Sami Rusini zaczęli używać takich nazw dopiero w  XVI w. i  to jedynie w  sensie terytorialnym. Aż do końca istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów jej terytorium, od Połocka do Przemyśla, zamieszkiwał jeden naród ruski, odróżniający się od narodu polskiego i  litewskiego, a  także moskiewskiego. Początki wyodrębniania się Ukraińców z  narodu ruskiego związane są z  istnieniem autonomicznego kozackiego Hetmanatu na terytorium Ukrainy przyłączonym w  drugiej połowie XVII w. do Państwa Moskiewskiego. Tam rodziła się ukraińska świadomość narodowa, która z  czasem objęła ludność ruskich ziem Korony Polskiej. Natomiast białoruskie poczucie narodowe kształtowało się w  XIX stuleciu w  wyniku interferencji między Rusinami z  Wielkiego Księstwa Litewskiego i  słowiańskojęzycznymi Litwinami. Ponieważ północną część koronnego Podlasia wraz z  obwodem białostockim włączono do guberni grodzieńskiej, objął ją białoruski proces narodowotwórczy, tak samo zresztą, jak i  należącą do tej guberni brzeską część Podlasia. Natomiast na południe od Bugu w  wyniku przymusowej likwidacji unii brzeskiej najpierw doszło do podziału wśród miejscowej ludności ruskiej. Większość unitów przeszła do Kościoła rzymskokatolickiego i  stała się Polakami. Dzisiaj słyszymy, że unici, którzy tak uczynili, zachowali narodowość i  wiarę przodków. Doprawdy, trudno o  większą hipokryzję — przecież ich przodkowie byli prawosławnymi Rusinami, a  nie Polakami katolikami. Wśród pozostałej ludności, mimo usilnej rusyfikacji, stopniowo upowszechniało się ukraińskie poczucie narodowe, a  w  o  wiele mniejszym stopniu także białoruskie. Ostatecznie kwestię ruską na południowym Podlasiu rozwiązała powojenna „repatriacja” i  akcja „Wisła” w  1947 r., w  której wyniku wysiedlono stąd praktycznie całą ludność ukraińską i  białoruską.

 

Jak już o  tym wspomniano, ziemie skupione wokół Brześcia i  Drohiczyna, a  także Mielnika i  Bielska oraz Kamieńca i  Kobrynia stanowiły pewną całość już na początku wieków średnich. Początkowo była to ziemia brzeska, potem brzesko-drohicka, przy czym losy tych dwóch członów często się rozchodziły. Litwini przesunęli granicę tej ziemi na zachód i północ kosztem Mazowsza i dawnej Jaćwieży. Nazwa „Podlasie” na określenie ziemi brzesko-drohickiej pojawia się na początku XVI w. W  latach 1513-1517 Iwan Sapieha, który zarządzał wówczas tymi ziemiami, występuje z  tytułem „wojewody podlaskiego”. Oprócz wojewody było też kilku urzędników zwanych „podlaskimi”, m.in. „bobrowniczy podlaski” i  „leśniczy podlaski”. Około 1516 r. miał miejsce udokumentowany spór o  zagarnięcie majątków „na granicach podlaskich” przez Piotra Kiszkę. Ponieważ Rusini i  mówiący po rusku Litwini nazywali Polaków Lachami, ziemie włączone do woj. trockiego, a  położone u  granic państwa polskiego określano jako leżące „pod Lachami” i  długo jeszcze wymawiano ich nazwę jako „Podlasze”. W  wersji łacińskiej była to Podlachia. Nowe województwo formalnie powołano w  1520 r. bez podania nazwy. Po unii lubelskiej 1569 r. w  Polsce przyjęło się nazywać Podlasiem tylko przyłączoną do Korony część dawnego woj. podlaskiego, jednakże Brześć zwyczajowo lokowano na Podlasiu jeszcze na początku XVII w. Świadczy o  tym testament duchowy metropolity unickiego Hipacego Pocieja z  1609 r.: „a  miejsce pogrzebu: gdybym zmarł na Wołyniu, to we Włodzimierzu w  cerkwi katedralnej, przed rajskimi wrotami, między amboną i  drzwiami; jeśli na Podlasiu, to w  Brześciu, w  cerkwi katedralnej, w  nawie brackiej; a  jeśli w  Litwie, to gdzie najbliżej — albo w  Wilnie, w  cerkwi katedralnej, albo w  Nowogródku...”. Zauważmy przy tym, że Brześcia nigdy nie nazywano „Litewskim” do czasu, gdy nazwali go tak Rosjanie. W  miejscowej terminologii ruskiej największe miasto Podlasia wyróżniano mianem Brześcia Wielkiego.

 

Rozbiory Rzeczypospolitej do wcześniejszego podziału Podlasia między Koronę Polską i  Wielkie Księstwo Litewskie dodały nowe. Po III rozbiorze północna część wielkiego Podlasia znalazła się w  granicach Prus, w  nowej jednostce administracyjnej, zwanej Prusami Nowowschodnimi. Natomiast część południowa woj. podlaskiego i  zachodnia, zabużańska część woj. brzeskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego weszła w  skład Austrii jako część tzw. Nowej Galicji, zwanej też Galicją Zachodnią.

W  1807 r. na mocy traktatu w  Tylży z ziem drugiego i  trzeciego zaboru pruskiego utworzono Księstwo Warszawskie. Znalazły się w  nim Tykocin i  Augustów. Po likwidacji Księstwa Warszawskiego jego ziemie północno-wschodnie, a  więc dawne podlaskie, m.in. Augustów, znalazły się w  granicach Królestwa Polskiego — w  składzie utworzonego w  1816 r. woj. augustowskiego z  siedzibą w  Suwałkach. W  wyniku reformy administracyjnej w  1837 r. powstała gubernia augustowska. Kolejna zmiana wiązała się z  decyzjami podjętymi w  1866 r., kiedy zwiększono liczbę guberni. Gubernię augustowską podzielono na suwalską i  łomżyńską.

 

Pozostałe terytoria podlaskie przejęła Rosja jako obwód białostocki. W  1842   r. obwód ten włączono do guberni grodzieńskiej, w  której w  ten sposób znalazła się większa część wielkiego Podlasia, z  Brześciem, Kobryniem, Kamieńcem, Drohiczynem, Mielnikiem i  Bielskiem, a  także nowym ośrodkiem miejskim — Białymstokiem.

 

Pozostała część wielkiego Podlasia, leżąca na południowy zachód od Bugu, pozostawała w  Cesarstwie Austriackim aż do 1809 r. Wtedy to wcielono ją do Księstwa Warszawskiego i  w  1810 r. znalazła się w  departamencie siedleckim. Oprócz ziem podlaskich w  granice tego departamentu trafiła także ziemia łukowska z  Radzyniem, Parczewem i  Siedlcami, w  średniowieczu wchodząca najpierw w  skład woj. sandomierskiego, a  od XV w. — lubelskiego.

 

Po utworzeniu Królestwa Polskiego na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego w  1815 r. przywrócono w  nim tradycyjny podział na województwa. W  ten sposób departament siedlecki zyskał nazwę woj. podlaskiego, chociaż objął przede wszystkim ziemie dawnego woj. lubelskiego. W  1837 r. woj. podlaskie zastąpiła gub. siedlecka ze stolicą w  Siedlcach. W  1912 r. gubernię tę zlikwidowano, a  z  jej części i  części lubelskiej utworzono gubernię chełmską, którą w  1915 r. włączono bezpośrednio do Cesarstwa Rosyjskiego.

 

Oprócz podziałów administracyjnych do utrwalenia nazwy „Podlasie” na znacznych obszarach przedrozbiorowego woj. lubelskiego przyczyniło się utworzenie w  1818 r. na terenie woj. podlaskiego rzymskokatolickiej diecezji janowskiej, inaczej zwanej podlaską. W  1867 r. diecezja podlaska została skasowana w  ramach represji popowstaniowych, ale nazwa „Podlasie” weszła już w  użycie. Dodatkowym czynnikiem formującym nowy region podlaski była pamięć o  ruchu powstańczym 1863 r. Do upowszechnienia tej nazwy, być może nawet w  zasadniczy sposób, przyczynił się także kult męczenników podlaskich. Diecezję janowską, czyli podlaską przywrócono w  1918 r. W  1924 r. przemianowano ją na diecezję siedlecką, nadal jednak używano nazwy podlaska.

 

W  wyniku wojny polsko-bolszewickiej wszystkie ziemie podlaskie weszły w  skład Rzeczypospolitej Polskiej. Niestety, wielkie Podlasie ponownie zostało podzielone administracyjnie między trzy województwa: białostockie, lubelskie i poleskie z siedzibą w Brześciu.

 

W  1939 r. Bug znów stał się międzypaństwową linią graniczną. Wschodnia i  północna część Podlasia znalazły się w  Białoruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej. Utworzono tu obwód białostocki i  brzeski. Podlasie lewobrzeżne włączono w  granice Generalnego Gubernatorstwa, do dystryktu warszawskiego. Kolejna zmiana nastąpiła wraz z  zaatakowaniem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich przez III Rzeszę 22 czerwca 1941 r. Tereny radzieckiego obwodu białostockiego wcielono do Rzeszy. Utworzyły one samodzielną jednostkę administracyjną — okręg białostocki (Bezirk Bialystok), który składał się z dawnego woj. białostockiego włączonego do BSRR i Litwy, fragmentu woj. warszawskiego i części pow. brzeskiego, które przed czerwcem 1941 r. leżały w BSRR. Administracyjnie podporządkowano ten okręg gauleiterowi Prus Wschodnich z siedzibą w Królewcu. Natomiast Brześć i Kobryń weszły w skład Komisariatu Rzeszy Ukraina.

 

Po II wojnie światowej woj. podlaskie w  granicach po 1569 r. w  całości znalazło się w  granicach Polski, powiększone o  znaczną część pow. brzeskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego. W  1947 r. w  granice Polski Ludowej weszły ostatnie skrawki dawnego woj. podlaskiego z  lat 1566-1795: Niemirów i  jego najbliższe okolice oraz część Puszczy Białowieskiej, Hajnówka i  Białowieża.

 

28 czerwca 1946 r. na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów przeprowadzono podział administracyjny Polski Ludowej. Historyczne Podlasie znowu podzielono wzdłuż Bugu pomiędzy woj. białostockie i  lubelskie; jego niewielkie cząstki znalazły się w  woj. warszawskim. Do woj. białostockiego dodano te ziemie, które w  okresie istnienia Rzeczypospolitej leżały w  granicach woj. mazowieckiego, a  także fragmenty dawnych województw Wielkiego Księstwa Litewskiego: brzeskiego, nowogródzkiego i  trockiego. Stan taki utrzymał się aż do 1975 r., kiedy zwiększono liczbę województw. Podlasie historyczne znalazło się w  granicach aż pięciu województw: białostockiego, suwalskiego, łomżyńskiego, siedleckiego i  bialskiego.

 

Od 1 stycznia 1999 r. na terenie Polski obowiązuje ustawa z 24 lipca 1998  r., która znowu zmieniła ilość województw. Utworzone wówczas woj. podlaskie, istniejące do dziś, niewiele ma wspólnego z  historycznym Podlasiem. Powstało ono z  całości dawnego woj. białostockiego, z  większej części łomżyńskiego i  połowy suwalskiego. Tak więc w  dzisiejszym woj. podlaskim połączono tereny historycznego Podlasia, Mazowsza i  Litwy. Niestety, zamiast połączyć woj. bialskie z  białostockim, ziemie historycznego Podlasia lewobrzeżnego podzielono między woj. lubelskie i  mazowieckie. Polska część wielkiego Podlasia znalazła się więc znowu w  granicach trzech województw: podlaskiego, lubelskiego i  mazowieckiego. Białoruska natomiast stanowi część obwodu brzeskiego.

 

Bug, niegdyś tworzący oś, wokół której ukształtowała się ziemia brzesko-drohicka, nazwana później Podlasiem, w 1795 r. stał się rzeką graniczną. Odtąd zmieniały się państwa i ustroje, lecz Bug – niestety – wciąż był jakąś granicą. Dzisiaj rozdziela Polskę
i Białoruś. Podlasie – ziemia, na której wiekami Białorusini żyli obok Polaków, w wyniku dwudziestowiecznych katastrof rozpadło się na trzy wyraźnie różniące się części. Południowe Podlasie zamieszkują dziś niemal wyłącznie Polacy, a wschodnie – w przytłaczającej większości Białorusini. Tylko Podlasie północne, zajmujące wschodnią część obecnego woj. podlaskiego, zachowało dawny wielonarodowy i wielowyznaniowy charakter.

 

Przytoczone powyżej nieustanne zmiany znaczenia terminu „podlaski” sprawiły, iż używany on jest z  wielką dowolnością. Wynika stąd potrzeba jasnego określenia, co pod nazwą „Podlasie” rozumieją autorzy niniejszej publikacji. Współcześnie dla Białorusinów Podlasie to wszystkie zamieszkane przez nich ziemie „pod Lachami”, w  państwie polskim, bez względu na to, czy są to ziemie historycznego wielkiego Podlasia, czy też zachodnie skrawki dawnego księstwa grodzieńskiego. Do tego Podlasia należy także archipelag białoruskiej diaspory w  głębi Polski. W  takim właśnie znaczeniu tej nazwy niniejsza praca jest historią Białorusinów Podlasia.

 

SPIS TREŚCI

Wstęp

I ROZDZIAŁ 
Archeologia Podlasia

Charakterystyka geograficzna regionu
Schyłkowy paleolit
Epoka mezolitu
Epoka neolitu
Epoka brązu
Epoka żelaza
Osadnictwo kultury pomorskiej
Osadnictwo kultury miłogradzkiej
Osadnictwo kultury jastorfskiej
Osadnictwo kultury przeworskiej
Osadnictwo kultury wielbarskiej
Kultura zarubiniecka, kompleksy Suraż-Trościanica i  Hryniewicze Wielkie-Radość
Horyzont postzarubiniecki
Epoka średniowieczna


II ROZDZIAŁ  
Ziemia brzesko-drohicka i grodzieńska we wczesnym średniowieczu

W księstwie turowskim
W ręku Iziasławiczów
Wydzielenie księstwa grodzieńskiego
Oderwanie ziemi brzesko-drohickiej od księstwa turowskiego
W ręku Mścisławowiczów
Walka o  Podlasie około 1180 r. według Wincentego Kadłubka i  Wasilija Tatiszczewa
Najazdy Jaćwięgów i  Litwinów 
We władzy Romanowiczów
Najazd tatarski
Walka o  Poniemnie
Król Daniło
Reakcja Złotej Ordy
Walka o  spuściznę Mendoga
Pod zwierzchnictwem Złotej Ordy
Upadek Jaćwieży
Walka o  spuściznę Włodzimierza Wasilkowicza
Trudne dziedzictwo
Król Jury i  jego synowie
Grodno i  ziemia grodzieńska w  Wielkim Księstwie Litewskim
Międzymorze
Bolesław Trojdenowicz — Jury II, książę Małej Rusi


III ROZDZIAŁ 
W Wielkim Księstwie Litewskim i Koronie Polskiej (1340-1764)

Po upadku księstwa halicko-włodzimierskiego
Wielka wojna z  Zakonem
Struktura terytorialno-administracyjna
Unia lubelska
Koronne województwo podlaskie
Organizacja osadnictwa
Miasta podlaskie
Cerkiew prawosławna do końca XVI wieku
Struktura parafialna Cerkwi prawosławnej
Cerkiew prawosławna i  Cerkiew unicka 
na Podlasiu po 1596 r.
Bractwa cerkiewne


IV ROZDZIAŁ 
Oświecenie i przebudzenie narodowe (1764-1914)

Początek panowania Stanisława Augusta 
Poniatowskiego. I  rozbiór
Kultura okresu Oświecenia
Reformy Sejmu Wielkiego, Konstytucja 3 maja 
i  II rozbiór
Insurekcja kościuszkowska i III rozbiór
Gospodarka pod koniec XVIII w.
W zaborze pruskim i  austriackim oraz w  Księstwie Warszawskim
W zaborze rosyjskim
Obwód białostocki
Oświata
Powstanie 1831 roku i  represje popowstaniowe. 
Kasata unii brzeskiej
Początki badań etnograficznych na Podlasiu
Przemiany w  gospodarce
Zniesienie poddaństwa chłopów
Przygotowania do powstania
Powstanie styczniowe
Represje popowstaniowe. Kasata unii w  Królestwie Polskim
Gospodarka po reformie chłopskiej
Wychodźstwo
Białoruscy narodnicy
„Zachodniorusizm”
Edukacja i  kultura 
Ludność Podlasia u  progu XX wieku według 
rosyjskich spisów
Rewolucja 1905 roku
Białoruski ruch narodowy


V ROZDZIAŁ 
W czasie I wojny światowej i wojny polsko-radzieckiej (1914-1921)

„Bieżeństwo”
Życie pod okupacją niemiecką (w  Ober-Ost) 
— lata 1915-1919
Pod władzą Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich


VI ROZDZIAŁ 
W nowej ojczyźnie (1921-1939)

Sytuacja po zakończeniu I  wojny światowej
Wybory do Sejmu i  Senatu w  1922 r.
Proces 45 Białorusinów w  Białymstoku
Ruch Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej 
Hromady
Działalność pohromadowska
Kościoły i  ruchy religijne
Wybitni Białorusini z  Białostocczyzny


VII ROZDZIAŁ 
W czasie II wojny światowej (1939-1944)

Okres władzy radzieckiej (1939-1941)
Doświadczenia z  lat okupacji niemieckiej (1941-1944)


VIII ROZDZIAŁ 
Białorusini w Polsce Ludowej (1944-1989)

Trudny okres powojenny
Problem autokefalii Kościoła prawosławnego 
w Polsce
Białorusini wobec sowietyzacji polityki narodowościowej PRL
W kręgu Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego
Zwiększenie presji na asymilację Białorusinów
Początek odrodzenia


IX ROZDZIAŁ 
Białorusini jako społeczność pluralistyczna w latach 1989-2015

Demografia wschodniego Podlasia
Działalność polityczna Białorusinów
Organizacje białoruskie
Szkolnictwo z  językiem białoruskim
Rozwój kultury białoruskiej
Życie religijne Białorusinów


ZAKOŃCZENIE

BIBLIOGRAFIA

INDEKS

Recenzje

Producent
Szybkie wyszukiwanie
 
Użyj słów kluczowych, aby znaleźć produkt, którego szukasz.
Zaawansowane wyszukiwanie
Twój koszyk jest pusty
Poleć produkt
Podziel się poprzez e-mail. Udostępnij na Facebooku. Podziel się na Twitterze.
osCommerce